Herstel is geen daad, maar een gewoonte

In letselschadedossiers zie ik regelmatig hetzelfde patroon. Iemand maakt eerst vooruitgang in herstel, doet meer, en raakt dan weer in de problemen. Op het werk gaat het de ene week goed, de andere week niet. De behandelaar noteert: wisselende belastbaarheid. En dan ontstaat de vraag: wat gebeurt hier eigenlijk? Is het gebrek aan motivatie? Of is er meer aan de hand?

Vaak is het antwoord eenvoudiger én ingewikkelder tegelijk. Herstel vraagt niet alleen dat het lichaam geneest, maar ook dat iemand anders gaat leven. En dat blijkt lastig. Niet omdat mensen het niet willen, maar omdat ons gedrag wordt bepaald door wat we steeds opnieuw doen, niet door wat we één keer besluiten.

"Wij zijn wat we herhaaldelijk doen"

Aristoteles schreef het al eeuwen geleden: "Wij zijn wat we herhaaldelijk doen. Uitmuntendheid is dus geen daad, maar een gewoonte." Dat klinkt abstract, maar het raakt precies de kern van herstel. Niet één goede beslissing bepaalt hoe het gaat, maar wat iemand dag in dag uit doet.

Voor letselschade is dit belangrijk. Wisselende belastbaarheid is vaak geen teken dat iemand het niet wil of liegt. Het laat zien dat iemand bezig is met leren: nieuwe gewoonten aanleren terwijl oude patronen nog sterk aanwezig zijn.

Hoe lang duurt het om nieuwe gewoonten te leren?

Onderzoek van Phillippa Lally (University College London, 2009) laat zien dat de bekende "21-dagen-regel" niet klopt. Gemiddeld duurt het 66 dagen voordat nieuw gedrag vanzelf gaat. Maar er zijn grote verschillen: bij sommige mensen lukt dit binnen 18 dagen, bij anderen duurt het 254 dagen of langer.

Twee dingen zijn belangrijk:

Moeilijk gedrag vraagt meer tijd: Elke dag een glas water drinken is binnen enkele weken een gewoonte. Maar "activiteiten over de dag spreiden" of "op tijd stoppen voordat je te moe wordt" is veel lastiger. Dat vraagt maanden tot meer dan een half jaar.

Eén misstap breekt het patroon niet: Als je één dag terugvalt in oud gedrag, heeft dat nauwelijks effect. Wat wél effect heeft, is als je structureel terugvalt, vooral als je gestresst bent.

Waarom herstel meer is dan lichamelijk genezen

Na een ongeval wil je vaak terug naar hoe het was. Je doet wat je altijd deed: doorwerken, niet toegeven aan pijn, presteren zoals vroeger. Die patronen zitten diep. Je hebt ze jarenlang zo gedaan.

Maar je lichaam is veranderd. Je kunt niet meer wat je kon. Herstel vraagt daarom dat je andere gewoonten leert:

• Activiteiten spreiden in plaats van doorwerken tot je uitgeput bent
• Pauzes nemen voordat het misgaat, niet erna
• Grenzen herkennen en respecteren, ook op dagen dat het goed gaat
• Luisteren naar je lichaam in plaats van signalen negeren

Dit zijn geen simpele dingen. Het zijn ingewikkelde vaardigheden die herhaling en tijd vragen, en vaak ook hulp.

Hoeveel tijd vraagt herstel?

De tijd die nodig is verschilt per type letsel:

Whiplash en nekklachten (6-12 maanden): De Nederlandse richtlijn beschrijft dat je stap voor stap weer meer moet gaan doen, ook al doet het pijn. Dit heet graduele opbouw. Je moet leren om activiteiten weer op te pakken terwijl je bang bent dat het erger wordt. Dat vraagt 6 tot 12 maanden, en terugval hoort erbij.

Hersenschudding met langdurige klachten (12-24 maanden): Na hersenletsel word je snel moe in je hoofd. Je moet helemaal anders plannen. Minder dingen tegelijk doen, vaker pauzeren, rust inbouwen. Dat is lastig omdat het zo anders is dan voorheen. Het vraagt vaak meer dan een jaar omdat het ingewikkeld is en stress het direct moeilijker maakt.

Chronische pijn (vaak meer dan 12 maanden): Als pijn lang blijft, moet je leren leven mét de pijn in plaats van ernaar te handelen. Je moet stoppen met dingen vermijden uit angst voor pijn. Dat vraagt minstens 6 tot 12 maanden intensieve behandeling, en daarna nog een jaar om het vol te houden.

Botbreuken met blijvende beperkingen (3-9 maanden): Na bijvoorbeeld een knie die niet meer goed werkt, moet je anders lopen en bewegen. Dit is makkelijker dan veranderen na hersenletsel, maar vraagt nog steeds maanden om het écht aan te leren.

Deze tijden zijn niet omdat iemand lui is, maar omdat je hersenen tijd nodig hebben om nieuwe patronen vast te leggen.

Waarom terugval normaal is

Terugval komt vrijwel altijd voor bij herstel. En dat is logisch. Oude gewoonten zitten diep. Een paar weken anders doen is niet genoeg om te vervangen wat je jarenlang deed. Als het druk wordt of je gestrest bent, doe je automatisch wat je altijd deed.

Wanneer hoort terugval bij herstel?

Terugval is normaal wanneer:

• Het gebeurt als je iets nieuws probeert (je test waar je grenzen liggen)
• De klachten na een paar dagen weer afnemen
• Je zelf doorhebt wat er gebeurde en het anders probeert
• Je over langere tijd (maanden) wel vooruitgang ziet
• Het samenhangt met stress of drukte

Wanneer is terugval een waarschuwing?

Let op als:

• Klachten steeds erger worden, ook als je minder doet
• Je na terugval niet meer herstelt
• Je dezelfde fouten blijft maken zonder te leren
• Er nieuwe klachten bijkomen
• De verschillen zo groot zijn dat er geen lijn in zit

Dit onderscheid is belangrijk. Wisselingen alleen zeggen weinig. De vraag is of ze passen bij leren, of dat er iets anders aan de hand is.

Wat helpt om echt te veranderen?

Gedrag verandert het beste als de aanpak past bij hoe mensen werken:

Begin klein: Niet "ik ga weer fulltime werken", maar "ik werk elke ochtend een half uur". Kleine dingen zijn makkelijker vol te houden en worden sneller een gewoonte.

Koppel aan vaste momenten: Rust op vaste tijden, activiteiten in vaste volgorde, grenzen die ook op goede dagen gelden. Dan hangt het niet af van hoe je je voelt.

Verwacht terugval: Bespreek van tevoren wat je doet als klachten toenemen. Wie daar een plan voor heeft, herstelt sneller dan wie denkt dat het zonder haperingen moet gaan.

Verander ook je omgeving: Gedrag verander je niet los van je situatie. Werkdruk, gezin, geldproblemen - dat beïnvloedt direct hoeveel je aankunt. Zonder aanpassing daarvan blijft veranderen lastig, hoe gemotiveerd je ook bent.

Vraag professionele hulp: Ingewikkelde veranderingen bij letsel vragen vaak hulp van ergotherapie, revalidatie of psychologie. Dat is geen luxe, maar nodig voor herstel dat blijft.

Praktische betekenis voor letselschadezaken

Voor medisch adviseurs

Bij het beoordelen van herstelverloop is het essentieel om onderscheid te maken tussen:

• Normale fluctuaties die horen bij gewoontevorming
• Terugval als signaal dat het behandelplan aanpassing vraagt
• Structurele achteruitgang die wijst op andere problematiek

Documenteer niet alleen de wisselingen, maar ook het leerproces: herkent betrokkene grenzen beter? Past hij/zij gedrag aan na terugval? Is er over langere termijn (maanden) sprake van vooruitgang?

Voor letselschadejuristen

Bij afwikkeling: Houd rekening met realistische tijdlijnen voor gedragsverandering. Duurzaam herstel bij complexe letsels vraagt vaak 12-24 maanden, niet 6 maanden. Te vroege afwikkeling onderschat het risico op terugval.

Bij fluctuerende belastbaarheid: Fluctuaties zijn niet per definitie inconsistent of ongeloofwaardig. Vraag: passen deze bij het aanleren van nieuwe gewoonten? Is er over langere termijn vooruitgang? Wat doet betrokkene om terugval te beheersen?

Bij werkhervatting: Graduele opbouw over maanden is geen teken van matig herstel, maar van realistisch herstel. Snelle volledige werkhervatting gevolgd door uitval is risicovoller dan langzame, stabiele opbouw.

Bij schadefixatie: Wees kritisch op claims dat "alles geprobeerd is" na 6-12 maanden. Complex letsel vraagt vaak langer dan een jaar voor stabiele gewoontevorming. Aan de andere kant: na 2-3 jaar zonder vooruitgang is het patroon meestal wel uitgekristalliseerd.

Voor behandelaren

Spreek expliciet uit dat terugval normaal is en tijd nodig is voor gedragsverandering. Betrokkenen ervaren terugval vaak als falen, wat demotiverend werkt. Normaliseren en kaderen als onderdeel van het leerproces helpt.

Stel realistische verwachtingen over tijdlijnen. "Over 3 maanden ben je weer de oude" is bij complex letsel zelden realistisch en leidt tot teleurstelling. "We bouwen in kleine stappen op, en over 6-12 maanden kijken we waar we staan" past beter bij het proces.

Betrek de context: werk, thuissituatie, financiële druk. Gedragsverandering in een chaotische of overbelaste omgeving is veel moeilijker dan in een stabiele context.

Conclusie

Herstel na letsel draait niet om wilskracht, maar om herhaling en tijd. Aristoteles had gelijk: wij zijn wat we herhaaldelijk doen. Nieuwe gewoonten vragen maanden, soms meer dan een jaar om te ontstaan. Dat is geen gebrek aan motivatie, maar hoe gedragsverandering werkt.

Fluctuaties en terugval zijn normaal en horen bij het proces. De kunst is onderscheiden wanneer dit past bij herstel en wanneer bijsturing nodig is. Wie realistische verwachtingen heeft over tijdlijnen en de juiste begeleiding krijgt, maakt duurzaam herstel mogelijk. Herstel is geen daad, maar een gewoonte.

‍